مجله ارمون - خاطره دست های سوزن دوز ترکمن و بلوچ همیشه قرمز

ماهنامه ارمون

آخرین خبرها :

خاطره دست های سوزن دوز ترکمن و بلوچ همیشه قرمز

حكيمه حبيبي جويباري:صنایع دستی ایران، جلوه ای بی مانند از هنر، صنعت، فرهنگ و تمدن کهن ایران است که زندگی مردم آن در طول سال ها جاری و پویا بود و در تمامی زوایای زندگی آن ها رخنه کرده است. سوزن دوزی،هنری است کاربردی و در عین حال محل بروز باورها واندیشه های خلاق اقوام مختلف است. ویژگی تزئین و کاربردی بودن سوزن دوزی در زندگی روزمره  مردم، به خوبی توانسته در معیشت و اقتصاد تاثیر گذاشته خود عامل تقویت اقتصاد شود. رودوزی های سنتی زنانه با اتکاء به قوۀ تخیل و طبع ظریف با جلوه گری زیبایش در گذشته و حال با در نظر گرفتن ابعاد اقتصادی و اجتماعی همچنان کاربردی نمایان دارد. از جمله این رودوزی ها، سوزن دوزی دو قوم بلوچ و ترکمن است.Image result for ‫ترکمن‬‎

نقوش هندسی و " ناقئش" (گؤل) در کلام ترکمن هنر نقش‌‌اندازی بر اساس نگاره‌های کهن، جادوئی، اسطوره‌ای و حماسی است. صدای حرکت ایل (صدای سم اسبان وحشی در دشت‌های هزارتو و بیکران، هی هی مردان، همهمه گوسفندان) صدای آب و باد و طوفان، صدای نفس‌های صیادان و نمد مالان، خنده‌ها و گریه‌های کودکان و مناجات مردان و زنان، در برخورد با احساسات، آرزوها و ذهنیات یک بافنده به شکل نقش مایه‌های فرش متجلی است. ترکمن‌ها بنا به شرایط محیط و نحوه زیست قبیله‌ای دارای ذهنیت ساده و درک بی‌‌واسطه‌ای از زندگی هستند ولی این سادگی ذهن را در قالب پیچیده‌ترین طرح‌ها بازتاب داده‌اند. زن ترکمن و بلوچ کنش عقلمند ساده و بی پیرایه‌ای دارد ولی این کنش‌ها به غامض‌ترین اشکال و رمزآلودترین شیوه در نقوش فرش‌ها بازنمائی می‌شوند. نقش آلاچیق در قالی ترکمن هیچ‌گاه به صورت مشخص و ویژه جلوه نکرده است اما دوایر متعدد و نیز اشکال و نقوش شبیه به آلاچیق در فرش‌های ترکمن مؤید برداشت و طرز تلقی متفاوت زنان ترکمن از زیست بوم اطرافشان است. 

گوشه هایی از آیین مهر

نقش سوزن دوزی به عنوان یکی از تزئینات دورۀ تیموری و در ترکیب با عناصر دیگری مثل ختائی، اسلیمی، برگ بادبزنی، نیلوفر آبی(شاه عباسی دوره بعد)گل و برگ برهم سوارند و این طرح ها  با استفاده از پولک، سنگ، آینه و سوزن دوزی و.. بر روی پارچه فراوان به کار گرفته شده است. این نشان می دهد که گوشه هایی از اساطیر آئین مهر در میان مردم، زنده است. 

به احتمال بسیار قوی هنرمندان ایران در قرن نهم هجری با بنیاد طرح های سوزن دوزی آشنایی داشتند و سوزن دوزی هایی هم با همین نقش وجود داشته است. بیش از 3هزار سال است که مردمان  ساکن و کوچ رو یا نیمه کوچ رو در ایران اندیشه های اساسی یکدیگر و نیز ملتها، قبایل، فرهنگ ها و ادیان یکدیگر را محترم می دارند. کوروش و داریوش و پس از آنان حضرت محمد (ص)بر این احترام تاکید کردند. مفهوم احترام آنان این است که اگر اندیشه ای پایگاهی بنیادین در فرهنگ یک قوم دارد و دست کم تا اندازه ای عامل سرزندگی و پویایی آن فرهنگ است، می توان آنرا اقتباس کرد و از آن به سود فرهنگ خویش بهره گرفت. در کار هنری سنت ها را نمی توان نادیده گرفت، زیرا همۀ آنها عنصری ضروری در نظام هم بسته ارزش هاست و به زندگی عشایری وروستایی معنی و جهت می بخشد. در عناصر سنتی اهمیت و قدرتی نهفته است. زیرا سنت مایه همبستگی، پایداری، ایمنی و جهت گیری زندگی هر قوم است. ثابت شده است که اگر ارزش ها و وابستگی ها ی سنتی وجود نداشته باشد، ایلات از نگاه داشت شیوۀ یگانه ی زیست خود ناتوان خواهند بود. 

وجه مشترک همۀ دست بافته های روستایی و عشایری گونه ای نقش پردازی سنتی است که طی هزاران سال پرورش یافته و صور هندسی و نگاره های پرندگان وحیوانات است. نقش اصلی در قالی ها و خورجین ها زمینه مرکز است با یک یا چند حاشیه زمینه چنانچه در دستبافته های ترکمن معمول است از انواع گل تشکیل شده است. گل ها دارای نمادهایی هستند که با نمادهای آریایی به ویژه در ایران پیوند می یابند همان سان که نقش ترنج در فرش ها و سایر دست آفریده های هنری ایران ریشه ایی باستانی وآئینی می یابد گل این فرش ها نیز محمل مفاهیمی همانند می شوند. به طور کلی نقش های ترکمنی مورد مداقه گسترده قرار نگرفته و حتی متخصصانی چون "ری اگل" تمامی فرش های آسیای مرکزی را تحت عنوان فرش های ایلیاتی گنجانده اند. به اعتقاد وی کلیۀ فرش های ایلیاتی در گروه آسیای صغیر جا دارند ویژگی آنها طرح ساده و ابتدایی است.(پایان نامه ارشد، سامیه پناهی، سال 84) طرح های به کار رفته در سوزن دوزی و قالی ها تاثیر محدودی از سنت فرش و پارچه های درباری بعد از قرن نهم را نشان می دهد. اما الگوهای تکراری نقوش هندسی و یا هشت ضلعی ها به فرش های دورۀ سلجوقی و دوران اولیۀ عثمانی برمی گردد

 و به فرش های به کار رفته در مینیاتورهای ایرانی اوایل قرن نهم شباهت دارد. نقوش تکرار شونده به نام  

"GOL"

شناخته می شوند که در زبان ترکی به دریاچه یا برکه آب اطلاق می شود یا ممکن است به اردوگاه یا خانۀ قدیمی یک قبیله اطلاق شود. روایتی است که می گوید؛ اغوز خان پسری داشته به نام گون خان یعنی آفتاب و گل، که آنرا به عنوان نشانی از قصر گون خان بر قالی ها نقش می کنند و چون گون در زبان ترکمنی به معنای آفتاب است و گرما و آتش را به یاد می آورد، رنگ اصلی آن همیشه قرمز است. گل یکی از نقش مایه هایی است که اکنون در قالی ترکمن دارای بیش از 20 شکل مختلف به ویژه نوعی خاص در هر ایل، طایفه و یا حتی تیره است. گل همان چیزی است که در میان عشایر و روستائیان فارسی زبان حوض نامیده می شود. گل ترکمنی، ترنج ایرانی است و در نقش قالی و سوزن دوزی تکرار می شود. نقشه با گلهای تکراری (ترنج ترنج)تا پیش از دورۀ تیموری در قالی های گرانبها و درباری ایران رایج بوده است و در مینیاتورهای قرن هشتم و نهم  و اوایل قرن دم هجری دیده می شود. قالی و سوزن دوزی ترکمن از نظر نوع نقش جزو قالی و گلدوزی هندسی است. طرح اصلی زمینه فرش ترکمن موسوم به گول است این گول ها هشت ضلعی هستند. طی تحقیقاتی که به منظور آشنایی با مفاهیم نمادها صورت گرفت مشخص شد که مظاهر طبیعت و آنچه در محیط زندگی ترکمن ها وجود داشت به عنوان منشاء نقوش گردید و به درون رسیده است. کراهت تصویر جانداران در دین اسلام باعث شد که زن بافنده ترکمن به جای به تصویر کشیدن نقوش جانوری از نقوش انتزاعی و ساده استفاده کند که نمادی از آن جاندار باشد. رنگ قرمز نقش انتزاعی شاهین، نماد شاخ قوچ واسکلت ماهی کنایه از قدرت و برکت است نقوش عنکبوت، رطیل، زمین لرزه و منگوله ها بیشتر برای دفع ارواح خبیثه هستند که از طلسم و جادو حکایت دارند.

نقش های که فراموش می شود

بسیاری از نمادها ی موجود در ترکمن نشات گرفته از باورها و اعتقاداتی هستند که در گذشته بین قوم رایج بوده با آنکه توتم پرستی و اعتقاد به توتم قبیله ای با آمدن اسلام از میان رفته است ولی نشانه های آن هنوز هم در نقش و نگار های عامیانه روی گلیم، قالی، نمد و سوزن دوزی باقی مانده است . از میان توتم های قبیله ای نماد شاخ قوچ در فرش ترکمن نمود بیشتری دارد. معروفترین نقوشی که در بافتهای ترکمن مورد استفاده قرار می گیرند عبارتند از: ماری گل –قفسه گل –درناق گل –قارچین گل –تکه گل –انگسی –قزن آیاق –تونیک گل –قوش گل –آوغان گل –تاج خروس –پنجاراگل –آق نقش –گل پنجه –ارساری گل –

یکی از دلایل محدودیت نقوش ترکمن، فراموش شدن بسیاری از نقش های قدیمی است. آنچه باقی مانده بسیار محدود است. این محدودیت علت دیگری هم دارد و آن کوتاهی گرد آورندگان است.

پیشینه طرح و نقشه های هندسی

یکی از مهمترین عوامل تاثیر گذار در افزایش کیفیت دستبافته ها، طرح و نقش آن است. روح خلاق سوزن دوز از هر نژاد و قومی که باشد، دوستدار جلوه های زیبا، اصیل، پایدار و نو است. به اشکال هندسی چند ضلعی که از بهم پیوستن چند پاره خط به صورت متصل و یا منفصل با تقسیم بندی منظم و مکرر در سطح سوزن دوزی ترسیم گردیده به  نقشه قابی معروف است. و با این قاب در رو دوزی، کار متنوع و جذاب می شود. هنرمند سوزن دوز به موجب هوش و قریحۀ ذاتی، به هماهنگی، تعادل و ستایش در چیزهای مرتبط با خود میل دارد تا بدین وسیله به زیبایی واقعی دست یابد؛ بنابراین آن را در محورهای اصلی زندگی خود قرار داده و به نوعی بازتاب آن را با تفسیر، تحلیل و تجارب گوناگون رهنمون فرایندها و کشمکش ها ی خویش می سازد. یکی از مهم ترین معیارهای هنری، ارزش وحدت در کثرت است. این مهم در موسیقی، معماری، مجسمه سازی، رقص و هنرهای سنتی و تجسمی اهمیت ویژه ای دارد.

آنچه در این مقاله به آن توجه می شود بررسی ساختار و رنگ برخی از نقوش روی پوشاک بانوان( ترکمن وبلوچ )استان گلستان است. به سبب گستردگی دست بافته ها، آثاری مورد بحث قرار می گیرد که مربوط به عصر حاضر باشد و نقوش غنی تری نسبت به دیگر آثار داشته باشد. در این تحقیق سعی شده است ضمن ارائه تعاریفی از قوم و قبیله عشایری وهویت وغنای  فرهنگ و هنرهای سنتی و سوزن دوزی و انواع آن، پرداخته شده است. تا بتوانیم از طریق اعمال تدابیری ویژه، در راه جلوه گری گذشته و حال سوزن دوزی و با در نظر گرفتن ابعاد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی گسترده اش و باور های مشترک تمدن ایرانی و اقوام مختلف گام برداریم. که در این راه باید نخست پیام های اجتماعی و قومی جامعه ترکمن و بلوچ را با اتکا به قوۀ تخیل و طبع ظریف اقوام ترکمن و بلوچ و با استفاده از طرح ها، نقش ها و رنگهای محصولات کاربردی گذشته، تشخیص داده و شروع گام اصولی و موثر در زمینه ارائه فنون –روش ها – و دانسته هایی است که بنا دارم در نگهداری و حفظ آن سهمی ناچیز داشته باشم. در این تحقیق برای تشخیص این طرح، نقش و رنگ و محصولات کاربردی، در سوزن دوزی ترکمن و بلوچ ساکن استان گلستان، عبارت از:

پیراهن و چابیت یا بالاپوش و چیرپی سوزن دوزی شده زنان ترکمن 

نوعی روسری زنانه و اشارپ و الین دانگی و کلاه مردانه سوزن دوزی شده ترکمن 

نوارهای سوزن دوزی شده ترکمن 

سفره یا رومیزی سوزن دوزی شده ترکمن 

لباس کامل زنان بلوچ

پیش سینه  و گواتمان زنان بلوچ 

کیف یا چنته سوزن دوزی شدۀ سدۀ بیستم /چهاردهم توسط زنان  بلوچ 

نمودار از تصویر نقش ها روی لباس(نگارنده) 1-1

شمارهنام تصویرنقش پوشاک بلوچکاربردتصویر بلوچ

1لباس زنان

 

نقوش گیاهی کمتر، نقوش هندسی ساده و پرنقش و رنگهای شاد و روشندر پوشاک جیب، سرآستین، پیش سینه، نوار سوزن دوزی، پای شلوار    

2آویزهانقوش هندسی ساده واز فشردگی طرحها کاسته در وسایل تزئینی: آویزها –جلد آدینه –آلبوم –جلد قرآن –قوطی سیگار-  

 

 

شماره نام تصویر ترکمننقشکاربردتصویر ترکمن

1پیراهن(چابیت)رشته های درهم پیچیده گیاهی ،غنچه ها ولاله ها مجالس عروسی  

2بالا پوش (چپر پی)اشکال ساده شده عقرب وعنکبوت وشاخ قوچ میهمانی –جشن عروسی-     

 

قوش بکار رفته در سوزن دوزی های بلوچ عمدتا هندسی، گاهی حیوانی، گیاهی و به ندرت انسانی اند. در نوع ترکمن بیشتر به صورت اشکال منظم و تکراری، نمادها و طرح هایی از گیاهان و حیوانات، نقوش هندسی و قرینه، در برگیرنده اشکال ساده شده ای همچون عقرب، عنکبوت و شاخ قوچ دیده می شوند که در نمونه های سنتی، سطوح گسترده ای از محصول مورد نظر را می پوشانند و در بخش های به کار رفته به صورت فشرده و در کنار هم کار می شوند و در اصطلاح می توان گفت که اکثر نمونه ها پر کار و میان کار هستند و هنرمند سوزن دوز، وقت زیادی را برای تهیۀ آن صرف نموده است. از دیگر مواردی که در ادامه مقایسه می توان به آن اشاره نمود، رنگ های به کار رفته در سوزن دوزی بلوچ و ترکمن است. در سوزن دوزی سنتی بلوچ رنگهایی همچون سبز کمرنگ، نارنجی، صورتی، پسته ای وقرمز کم رنگ و در دسته بندی کلی، رنگهایی شاد و روشن به چشم می خورد. در  سوزن دوزی سنتی ترکمن، رنگهایی چون  نیلی، شرابی، زرد، سفید، مشکی، آبی، سبز و نارنجی، در نمونه های جدید دگرگون گشته  ورنگ هایی نیز بدان ها افزوده شده است. سوزن‌دوزی با مدد دست‌های توانا و هنر یک فرد شکل می گیرد و این حرفه بازتابی از خاطرات کودکی آنها محسوب می‌شود.

سابقه ای هزاره پنج و ششم قبل از میلاد مسیح

در لباس‌های بلوچ قبل از هر موضوعی نقوش آن است که مطرح است و بسیار مهم تلقی می‌شود، همچنین نکته‌ای که باعث خواهد شد این سنت در سایر کشورها هم مورد استقبال قرار بگیرد قدرت آن است چرا که پیشینه این هنر سنتی و زیبا به هزاره پنجم و ششم قبل از میلاد مسیح بر می‌گردد.

نه تنها سوزن‌دوزی در میان خانواده‌های بلوچ رواج دارد بلکه واجب هم است و سوغات این استان نیز محسوب می‌شود البته باید بگویم بانوان این خطه سفال‌های دستی و هنر سوزن‌دوزی را بدون کار در کارگاه انجام می‌دهند. در استان سیستان و بلوچستان هیچ نوع مرکز آموزشی در این راستا وجود ندارد و این حرفه را مادر و مادر بزرگ‌ها آموزش می‌دهند. این هنر ارزنده نه تنها در میان مردم و اقوام‌ ایرانی بسیار طرفدار دارد بلکه آوازه آن به کشورهایی نظیر ایتالیا و فرانسه هم رسیده است. در این حرفه اشکال اصولا و عمدتا هندسی است و سایر کشورها آن را به صورت نواری خریداری می‌کنند. رنگ‌هایی که در لباس سوزن‌دوزی بلوچ مورد استفاده قرار می‌گیرد تن‌های تیره یا اصطلاحا سیر دارند که آنها را هفت رنگ می‌نامند. این رنگ‌ها شامل؛ سبز، زرد، قرمز، نارنجی، قهوه‌ای، مشکی و آبی لاجوردی است. این رنگ ها فقط در خود استان قابل پوشیدن است و برای سایر شهرها سعی می‌کنیم در ترکیب رنگ بندی هایشان متفاوت عمل کنیم. 

درغرب ايران، قطعاتي از منسوجات سوزن دوزي شده با نقش هاي پيچيده كه تاريخ ساخت آنها به شش هزار سال پيش از ميلاد مي رسد، پيدا شده است. نقش هاي ديواري قبور مصر، جامه هاي اعيان روي نقش برجسته هاي تخت جمشيد نيز حكايت از رواج گلدوزي در آن زمان دارد. شاید نتوان سند دقیقی از تاریخچه هنر سوزن دوزی ارائه نمود اما در خصوص قدمت و معرفی هنر سوزن دوزی زنان بلوچ می توان به این بسنده کرد که در آثار مشکوفه بر روی سفال های مربوط به هزاره پنجم و ششم قبل از میلاد اشکالی هندسی مشابه نقوش دست زنان بلوچ دیده می شود.همچنین به اعتقاد برخی پژوهشگران و بر اساس شواهد موجود نقوش سوزن دوزی بلوچ قرابت و نزدیکی خاصی با نقوش سنگ نگاره های پیش از تاریخ دارد که همین قدمت باعث شده بر جذابیت و اعتبار این هنر رازآلود افزون گردد. طی تحقیقی درباره پیشینۀ پارچه بافی و سوزن دوزی در ایران و موقعیت جغرافیایی قوم ترکمن و بلوچ ساکن گلستان  ترکمن های( آق قلا، روستای پیروانش) و بلوچ ها ساکن گرگان( روستاهای بلوچ آباد، رضاآباد و آزاد شهر ) دریافتم هر دو قوم دارای نژاد آریایی و یک فرهنگ، یک مذهب و مسلمان هستند. افرادی خونگرم، مهمان نواز و زحمتکش و خانواده دوست.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

طراحی و ساخت : شرکت تحلیلگران ایده طبرستان